SZTOLNIE KOPALNI PIRYTU W REJONIE SKAŁ ZBÓJECKICH

Początki górnictwa w Karkonoszach wiążą się nierozerwalnie z legendarnymi Walonami - najsławniejszymi poszukiwaczami złota i kamieni szlachetnych. Ze swych siedzib położonych na terenie dzisiejszej Belgii, Francji i Niemiec rozpoczęli w początkach XIIw. wielką wędrówkę, docierając we wszystkie większe pasma górskie Europy. Byli najwyższej klasy specjalistami w dziedzinie poszukiwania, wydobycia i obróbki metali - powszechnie szanowani i cenieni za unikalną wiedzę i umiejętności (Walonem był sławny Angelus - odkrywca złoża rudy żelaza w Kowarach w 1148r.), zabiegali o nich władcy górskich krain licząc na spore zyski z wydobycia bogactw naturalnych. Walonowie byli ludźmi wolnymi, swoją działalność prowadzili na podstawie zgody właściciela terenu, któremu uiszczali opłaty, czynsz dzierżawny lub oddawali część znalezionych bogactw (Przemysław Wiater, 2008).
W Sudety Walonowie dotarli w pierwszej połowie XIIw. Wkrótce ich główną siedzibą stała się, założona na przełomie XIII i XIVw. osada Stara Wieś Szklarska (dziś część Szklarskiej Poręby Dolnej). Są przesłanki, że Walonowie dostarczali miejscowym hutnikom niezbędny przy produkcji szkła kwarc (Wiater, 2008). Najintensywniejsze prace poszukiwawcze w rejonie Szklarskiej Poręby prowadzili w Białej Dolinie, w dolinach potoków Jagnięcego, Bielenia, Złotego, Szafirowego, Szrenickiego, Czerwonego, wodospadu Kamieńczyka oraz w Wysokiem Grzbiecie Izerskim, Grzbiecie Kamienieckim, w Śnieżnych Kotłach, Hali Szrenickiej i Izerskiej. Do dziś pozostałych po nich tajemnicze znaki wykute na skałach (np. Waloński Kamień czy Skalny Stół) oraz tzw. "Księgi Walońskie". Walonowie prowadzili w Sudetach intensywną działalność aż do wybuchu wojny trzydziestoletnie (1618 - 1648). Później, jak się wydaje, zastąpili ich miejscowi lub przybyli z Czech i Niemiec specjaliści.
Piryt w rejonie Szklarskiej Poręby był pozyskiwany (jako surowiec do produkcji kwasu siarkowego - tzw. witriolu) od połowy XVIw. - początkowo tylko w rejonie Zbójeckich Skał, później także z innych złóż w okolicy (kopalnia Friedrich Wilhelm w Czarnej Górze - znana także z bogatych złóż kobaltu). Pod koniec XVIIIw. powstała w Szklarskiej Porębie witriolejnia (fabryka kwasu siarkowego). Miejscowe złoża jednak stopniowo się wyczerpywały i od 1787r. cały piryt wykorzystywany w witriolejni pochodził z innych części Sudetów (K. Zagożdżon, P. Zagożdżon, 2002). Wydobycia pirytu ostatecznie zaprzestano w połowie XIXw.
Górniczy okres w dziejach tego obszaru obejmował także eksploatację żyły pegmatytu (Krzywe Baszty) oraz powojenne prace poszukiwawcze złóż uranu.
Eksplorację reliktów dawnego górnictwa pirytu w rejonie Zbójeckich Skał przeprowadziliśmy w czerwcu 2009r. wspólnie z Chrisem (Ciekawe Miejsca) i Austem (SGE). Mimo wcześniejszych poszukiwań bliższych informacji o tych obiektach nie udało się nam ustalić ani nazwy poszczególnych sztolni, ani nazwy samej kopalni (jednej?). Zbadaliśmy 2 obiekty:

Sztolnia z obetonowanym wejściem

Niewielki obiekt długości ok. 40m z małą komorą wydobywczą w przodku. Cała sztolnia zalana jest do wysokości ok. 1m. W partii wejściowej chodnik ma ok. 1,5m wysokości i zasłany jest grubą warstwą gałęzi, przez co wejście do sztolni jest bardzo niewygodne (dodatkowo utrudnione przez niewielki otwór w betonowej obudowie okna sztolni). Dalej robi się znacznie przestronniej. Oględziny pozostałości robót górniczych w bezpośrednim sąsiedztwie sztolni wskazują, że w przeszłości obiekt ten był znacznie większy - prawdopodobnie doszło do obwalenia stropu nad częścią wyrobisk (dokładnie na przedłużeniu sztolni znajduje się całkowicie zasypana, niewielka sztolnia).

Wielopoziomowy zespół wyrobisk

Bez wątpienia jeden z najciekawszych reliktów górnictwa w Polsce!
Obiekt znacznych rozmiarów, składających się z kilku wyrobisk, które kiedyś, podobnie jak wyżej opisana sztolnia, tworzyły jedną, dużą kopalnię pirytu. Ponieważ chodniki i komory wydobywcze drążono bardzo blisko powierzchni, doszło do sporego obrywu stropu w centralnej części kopalni. Najciekawszą częścią tego zespołu wyrobisk jest ogromna komora wydobywcza w zachodniej części: została wydrążona w potężnej żyle pirytonośnej. Jej układ przypomina wielką szczelinę długą na 40m, szeroką na 10m i wysoką na 9m przy wejściu, stopniowo wyklinowującą się do wysokości ok. 1,5m i szerokości 1m w partiach końcowych. Zachwycił nas skalny mostek pozostawiony przez górników w połowie komory, który miał zapobiec zaciskaniu się wyrobiska. Podobną rolę pełnią drewniane poziome stemple. Po lewej stronie od wejścia wykuto kilkumetrowej długości chodnik poszukiwawczy (1,0 x 1,5m).
Wiele wskazuje na to, że dzisiejsza komora pierwotnie miała 2 poziomy wydobywcze (2 duże otwory wejściowe, wyraźne ślady na ociosach, skalny mostek) - trudno jednak jednoznacznie ustalić, czy oberwanie stropu było celowym zabiegiem górników, czy miało charakter naturalny. Osobiście skłaniamy się do tej pierwszej tezy.
Ślad wiertła na ociosie w końcowej partii obiektu świadczy, że prace prowadzono tu co najmniej do XIXw.
Naprzeciw wejścia do opisanej wyżej komory znajduje się kolejny obiekt: tym razem 3-poziomowy. Dość stromym zejściem po wielkich blokach skalnych (resztki dawnego stropu kopalni) schodzimy do sporej, nieregularnej komory z trzema krótkimi chodnikami poszukiwawczymi (najdłuższy ma ok. 6m). Z niej, po drewnianych drabinach można dostać się do górnego i dolnego poziomu kopalni. Poziom wyższy to sporej wielkości komora (udało nam się tylko tam zajrzeć - drabina była za krótka, a nie mieliśmy liny). Poziom dolny podobnie - nieco mniejsza komora z krótkim chodnikiem poszukiwawczym i całkowicie zalaną sztolnią (jej zasypany wylot znajduje się ok. 10m poniżej obecnego wejścia do całego obiektu - prawdopodobnie była to sztolnia odwadniająca kopalnię). Obecnie to najniższy dostępny poziom kopalni.
Oprócz tego na terenie kopalni znajduje się jeszcze kilka krótkich sztolni i niewielkich wrębów. Warto przyjrzeć się od południa pierwotnej strukturze wyrobisk - wciąż czytelnej na ociosach.

Powrót do eksploracji || Powrót do góry