OPACTWO CYSTERSÓW W HENRYKOWIE
Perła architektury sakralnej, nie tylko w wymiarze polskim, ale europejskim!
Zakon Cystersów został założony w 1098 r przez św. Roberta z Molesme. Już w 1143r. Cystersi pojawiają się w Polsce: wznoszą opactwo w Łeknie. Wkrótce zakon otrzymuje kolejne nadania: m.in. w Jędrzejowie, Lądzie, Lubiążu, Koprzywnicy, Sulejowie, Wąchocku i Oliwie. Cystersi słynęli z doskonałej organizacji i bardzo aktywnej działalności gospodarczej i naukowej. Ich klasztory, lokowane z zasady w odludnym terenie, stawały się aktywnymi i cenionymi centrami życia gospodarczego, intelektualnego i kulturalnego, oddziaływującymi daleko poza granice nadań. Dzięki temu Cystersi byli chętnie zapraszani i hojnie wyposażani przez średniowiecznych władców, którzy w ten sposób chcieli pobudzić rozwój swoich terytoriów (pod koniec XIIIw. Cystersi mieli już ponad 2000 klasztorów w Europie). Z działalnością Cystersów w Polsce wiąże się ogromny postęp w rolnictwie (m.in. zapoczątkowali uprawę winorośli), rybołówstwie (ich dziełem są m.in. Stawy Milickie - największy zespół stawów hodowlanych w Europie), rzemiośle i nauce. Przypuszcza się nawet, że obserwowane pod koniec XII i w XIIIw. podniesienie się poziomu wód gruntowych na niektórych obszarach, ma ścisły związek z aktywnością gospodarczą Cystersów (zakładanie stawów hodowlanych i regulacja rzek i potoków).
Do Henrykowa Cystersi zostali sprowadzeni z Lubiąża w 1227r. Wkrótce potem, w czasie najazdu Tatarów, klasztor został całkowicie zniszczony. Poniekąd tym dramatycznym wydarzeniom zawdzięczamy jeden z najcenniejszych zabytków piśmiennictwa polskiego: tzw. "Księgę henrykowską", która początkowo miała być spisem dóbr zniszczonych w czasie najazdu. To w niej znajduje się pierwsze spisane zdanie w języku polskim: "day, ut ia pobrusa, a ti poziwai" (1270r.), wypowiedziane zresztą przez Czecha (Boguchwała) do żony.
Kościół klasztorny był nekropolią Piastów ziębickich - do dziś zachował się nagrobek Bolka II Ziębickiego i jego żony Guty (był tu także pochowany jego syn Mikołaj Mały, wnuk Bolko III i prawnuk Henryk II).
