Oleśnica Mała
Niewielka wieś położona ok. 40 km od Wrocławia. Jej początki sięgają XII w, kiedy to Bolesław Wysoki buduje tu zamek myśliwski i kaplicę. Jego syn - Henryk Brodaty - osiedla tu w 1226 roku templariuszy: zamek w Oleśnicy Małej był ich pierwszą komandorią na ziemiach polskich.
Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona był zakonem rycerskim założonym w 1118 lub 1119 roku przez rycerza Hugo de Payens w Jerozolimie. Początkowo Templariusze działali wg reguły cysterskiej, a celem ich działalności miała być ochrona szlaków pielgrzymkowych w Ziemi Świętej. Na synodzie w Troyes otrzymali własną regułę zakonną. Wkrótce Templariusze, dzięki licznym nadaniom, stali się najbogatszym zakonem w Europie. W 1138 papież Innocenty II wydał bullę Omne Datum Optimum, w której wyłączył zakon spod władzy kościelnej (podlegał wyłącznie papieżowi), zwolnił ich z płacenia dziesięciny i upoważnił zakon do budowy kaplic i świątyń. W państwie Franków Templariusze patrolowali szlaki komunikacyjne i pacyfikowali buntującą się ludność, co zapewniło im wielką przychylność władcy i możnych. W 1291 roku upadek Królestwa Jerozolimskie zmusił zakon do przeniesienia siedziby na Cypr. Wielkie bogactwo i wpływy stały się przyczyną upadku Templariuszy: król Francji Filip IV, chcąc uniknąć spłaty wielkiej pożyczki zaciągniętej u zakonników, w 1307 roku wtrąca ich do lochów pod zarzutem rozpusty, innowierstwa, uprawiania czarów i pogańskich kultów. Proces Templariuszy trwa w Poitiers do 1311 roku, kiedy to sobór w Vienne zdecydował o kasacie zakonu (choć w 1312 roku zostali oni oczyszczeni z zarzutu o herezję). Majątek zakonu został skonfiskowany i przekazany Joannitom, część dóbr przejęli też lokalni władcy.
Do dziś krążą legendy o nieprzebranych skarbach Templariuszy: w ich posiadaniu miały się znajdować m.in. Święty Graal, Arka Przymierza, tablica z dziesięciorgiem przykazań, złota menora ze świątyni Salomona i korona królów Jerozolimy. To bajeczne bogactwo przepadło: po konfiskacie zakonu niemal wszystkie skarbce zastano puste. Być może część z tych legendarnych skarbów znalazła się w Oleśnicy Małej? Może zostały tu ukryte? :-)
Podobnie do losów Templariuszy potoczyły się losy ich komandorii w Oleśnicy Małej: po błyskawicznym rozkwicie cały majątek zakonu został przekazany w 1312 roku Joannitom, do których należał aż do kasaty klasztorów w Prusach (1810 r.).
Obecny pałac został wzniesiony w 1711 roku (po wielkim pożarze w 1706 roku), a ostateczny kształt nadali mu nowi właściciele - rodzina Yorck von Wartenburg- w latach 1815 - 1820, a następnie 1904 - 1905. Kompleks pałacowy należy do największych i najciekawszych na Śląsku. Trudno tu, co prawda, odnaleźć jakiekolwiek ślady Templariuszy, ale i bez tego miejsce jest pełne uroku i warte zwiedzenia. Poza pałacem i związanym z nim kościołem, warto odnaleźć pięknie odnowione mauzoleum rodziny Yorck von Wartenburg.
