ZAGROŻENIA W EKSPLORACJI DAWNYCH OBIEKTÓW GÓRNICZYCH
Kopalnia jest bardzo złożoną strukturą wymagającą do funkcjonowania współdziałania specjalistów z wielu dziedzin. By górnicy mogli bezpiecznie pracować, wyrobiska muszą być przede wszystkim wentylowane, odwadniane oraz zabezpieczone przed zawałami. Z tymi problemami spotkali się już pierwsi górnicy drążący niewielkie sztolnie i szybiki. Wymianę powietrza w wyrobiskach wymuszano początkowo przez palenie ognisk w przodkach, potem stosując różne sposoby mechanicznego nadmuchu świeżego powietrza (pierwsza pisemna wzmianka o wentylacji znajduje się w "Historii naturalnej" Pliniusza Starszego z I w. n.e. - wspomina on o niewolnikach, którzy wachlując wielkimi liśćmi palmowymi wdmuchiwali powietrze do wyrobisk), w tym coraz bardziej skomplikowane urządzenia opisane przez Agricolę w dziele "Rzecz o górnictwie i hutnictwie" (wydanym w 1556r.). W XVIIIw. stosowano do tego celu piece wentylacyjne, a od XIXw. współczesne skomplikowane systemy wentylacji (tamy, potężne wentylatory). Już w starożytności odkryto też, że do prawidłowej wentylacji wyrobisk potrzebne są 2 otwory (wdechowy i wydechowy). Podobny rozwój zachodził w dziedzinie odwadniania kopalń (aż do XVIIIw. górnicy nie byli w stanie zejść poniżej poziomu wód): pierwotnie odwodnienie złoża odbywało się poprzez sztolnie wydobywcze, potem zaczęto drążenie tzw. sztolni dziedzicznych (XVIw.) na poziomie dna dolin oraz budowę tzw. "kunstów" (poruszanych kieratami urządzeń odwadniających dolne partie kopalń poprzez szyby). W XVIIIw. w kopalniach pojawiły się pierwsze prymitywne, drewniane pompy, ale dopiero rewolucja przemysłowa i pojawienie się wysokowydajnych pomp pozwoliło górnikom na zejście znacznie poniżej poziomu odwadnianego dotąd sztolniami. Polecamy bardzo ciekawy zarys historii dolnośląskiego górnictwa kruszcowego na stronie Muzeum Minerałów w Nowej Rudzie (http://www.redbor.pl/polskie/0_sudety.htm).
W chwili zamknięcia lub porzucenia kopalni, cały ten skomplikowany system przestaje działać - rozpoczyna się powolna degradacja. W skutek wietrzenia skał i ruchów tektonicznych pojawiają się zawały, ustaje wentylacja i zmienia się skład atmosfery kopalnianej, woda zalewa wyrobiska. Te wszystkie zagrożenia trzeba wziąć pod uwagę decydując się na eksplorację obiektów górniczych.
Zawały i obrywy bloków skalnych
Pojawiają się na skutek odspojenia się skał od stropu lub ociosów. Dochodzi do nich w wyniku grawitacyjnego odspojenia się wcześniej spękanej skały (np. w wyniku robót strzałowych lub odprężenia górotworu) lub pod wpływem ciśnienia górotworu. Ryzyko, że będziesz miał pecha przebywać akurat w chwili i w miejscu zawału jest naprawdę niewielkie (choć zdarza się w czynnych kopalniach, zwłaszcza węgla - najczęściej na skutek wybuchu metanu lub pyłu węglowego). Znacznie większe, że zawał odetnie ci drogę powrotu! Paradoksalnie, znacznie bezpieczniejsze są stare kopalnie, w których eksploatację prowadzono za pomocą ręcznych narzędzi - ze względu na znacznie mniejszą liczbę spękań niż przy robotach strzałowych oraz na mniejszy przekrój chodników (często takie wyrobiska są też sklepione, co zabezpiecza je przed destrukcyjnym działaniem ciśnienia górotworu). Doskonale te różnice widać w Kletnie - XVII-wieczne partie są całkowicie bezpieczne, bez śladów jakichkolwiek obrywów, w przeciwieństwie do partii drążonych w latach 50-tych ubiegłego wieku.
Szczególnie niebezpieczne są:
- strefy spękań - poznasz je po dużej ilości skalnego gruzu na spągu. Zwracaj szczególną uwagę na odspojone i spękane bloki skalne na stropie i ociosach. W miarę możliwości omiń takie miejsca. Nigdy nie pobieraj tam żadnych próbek skalnych!
- strefy kontaktowe różnych rodzajów skał - nie jest to regułą, ale często w takich miejscach dochodzi do zawałów i obrywów. Uważnie obserwuj rodzaj skał na ociosach.
- strefy o zwiększonej infiltracji wody - często związane są ze szczelinami lub strefami kontaktowymi. Woda ługuje ze skał różne związki, tym samym obniżając ich (skał) spoistość. Działa także jak smar, ułatwiając przesuwanie się bloków skalnych względem siebie. Szczególną uwagę należy zachować w miejscach silnego wycieku wody z ociosów, a zwłaszcza ze stropu (czasem mamy do czynienia z prawdziwym podziemnym deszczem)!
- skrzyżowania chodników, zwłaszcza o dużym przekroju.
- duże komory i pustki.
Generalnie bądź szczególnie ostrożny w miejscach ze śladami dawnej obudowy - to znak, że te partie kopalni były niebezpieczne już w chwili ich drążenia!
Jeżeli stan ociosów lub stropu wyda ci się niebezpieczny (wiszące "na włosku" bloki skalne, odgłosy sypiących się ze stropu kamieni, duży obryw po jednej stronie chodnika itp.) - wycofaj się możliwie szybko!
Brak tlenu, gazy kopalniane
Zacznijmy od statystyk: w latach 1945 - 2005 w czynnych kopalniach w Polsce śmierć z powodu złej atmosfery kopalnianej poniosły 383 osoby (244 przez zatrucie, 139 przez uduszenie - źródło: Wyższy Urząd Górniczy)! Daje to obraz zagrożeń związanych z niedostatkiem tlenu lub nadmiernym stężeniem szkodliwych gazów. Zwróćmy uwagę: dotyczy to CZYNNYCH kopalń, a więc takich, gdzie skład atmosfery jest stale kontrolowany i gdzie wyrobiska są stale wentylowane! Oczywiście te dane dotyczą przede wszystkim kopalń węgla - tam te zagrożenia są największe, ale z problemem złej atmosfery możemy spotkać się niemal w KAŻDYM WYROBISKU GÓRNICZYM! W myśl zasad panujących w zakładach górniczych, wszelkie wejścia do nieprzewietrzanych wyrobisk traktowane są jak akcje ratownicze!
Wszelkie akcje w nieczynnych wyrobiskach obciążone są ryzykiem napotkania niekorzystnej atmosfery. Zależy ono od wielu zmiennych czynników: ciśnienia atmosferycznego na zewnątrz, poziomu wymiany powietrza, zawilgocenia obiektu, ruchów górotworu itp. Ważne: nigdy nie należy zakładać, że wejście do wyrobisk jest bezpieczne, nawet jeśli nasza lub inna ekipa niedawno eksplorowała obiekt!
- brak tlenu - może pojawić się w każdym obiekcie górniczym! Oczywiście, w krótkich, jednopoziomowych wyrobiskach z drożnym dużym otworem wejściowym, zagrożenie jest minimalne. W przypadku dużych lub wielopoziomowych wyrobisk, szczególnie z wąskim otworem ( i/lub z niedrożnymi szybikami wentylacyjnymi) - gwałtownie rośnie! Za dolną granicę bezpieczeństwa przyjmuje się stężenie 19% (normalnie w powietrzu atmosferycznym mamy 20,95% tlenu). Poniżej tej wartości następują zawroty głowy, bóle brzucha, zaburzenia widzenia oraz osłabienie, aż do utraty przytomności. Należy zachować szczególną ostrożność we wszelkiego rodzaju ślepych szybach, odległych przodkach, wąskich chodnikach poszukiwawczych itp. Dotyczy to także świeżo otwartych, niedrożnych przez dłuższy czas wyrobisk. Należy pamiętać, że w miejscach, w których stale stoi woda rozwija się flora kopalniana (bakterie, glony), co wiąże się z gwałtownym spadkiem zawartości tlenu - należy zachować szczególną ostrożność w takich miejscach. Ostrzeżeniem powinien być też wyczuwalny zapach siarkowodoru. Szczególnie niebezpieczne są kopalnie węgla: węgiel ma tendencje do wiązania tlenu atmosferycznego, w takich obiektach niebezpiecznie niskie stężenie tlenu może pojawić się nawet PRZED wejściem! Odpowiedni poziom bezpieczeństwa zapewni nam miernik stężenia tlenu lub specjalna lampa górnicza (tzw. lampa Daviego).
- dwutlenek węgla - nadmierne stężenie CO2 idzie najczęściej w parze z niedostatkiem tlenu. Objawami zatrucia tym gazem są: duszności, niepokój, pobudzenie ośrodka oddechowego (zwiększenie częstości oddechów), zawroty głowy, szumy w uszach, zaburzenia postrzegania, wreszcie omamy (powyżej 10%), zaburzenia świadomości, drgawki. Stężenie CO2 powyżej 20% powoduje śmierć w ciągu kilkunastu minut, a powyżej 30% - natychmiastową. Z racji tego, że CO2 jest 1,5 cięższy od powietrza, ma tendencje do gromadzenia się we wszelkiego rodzaju obniżeniach: szybach, ślepych szybikach itp. W kopalniach węgla, na skutek ruchów górotworu, może dojść do wyrzutów znacznych ilości tego gazu. W 1930 r. taki wyrzut zabił 151 górników w kopalni Wenceslaus w Miłkowie, a w 1941r. 180 górników w Nowej Rudzie!
- "black damp" - mieszanina CO2 i azotu. Objawy zatrucia podobne jak w przypadku CO2.
- metan - dopuszczalne stężenie metanu - 2%. Powyżej 5% stanowi z powietrzem mieszaninę wybuchową. Zagrożenie metanowe dotyczy głównie kopalń węgla (czynnych i nieczynnych - w tym przypadku stwarza zagrożenie także na powierzchni!) - metan jest produktem ubocznym przemiany szczątków roślinnych w węgiel. Jako gaz lżejszy od powietrza, ma tendencję do gromadzenia się przy stropie, w ślepych szybikach oraz migracji szybami i szczelinami na powierzchnię. Nigdy nie używaj otwartego ognia w wyrobiskach kopalni węgla ani w ich pobliżu!
- inne - szkodliwe może być także wysokie stężenie innych gazów: siarkowodoru, azotu, radonu itp.
Upadek z wysokości
Zagrożenie to występuje we wszystkich obiektach dostępnych technikami alpinistycznymi (szyby, wielkie komory, mostki w wyrobiskach itp.). Problem jest szczegółowo opisany we wszystkich podręcznikach ratownictwa jaskiniowego.
Fałszywy spąg
Spotykany głównie w kopalniach rud metali. Pod tym określeniem należy rozumieć wszelkiego rodzaju pomosty i mostki zbudowane kiedyś w celach komunikacyjnych (w komorach i szczelinach wydobywczych), które z czasem pokryły się materiałem skalnym. Chodząc po takich konstrukcjach często nie zdajesz sobie z tego sprawy. Drewno, z którego zostały one kiedyś zbudowane (czasem 100 i więcej lat temu) może być w fatalnym stanie - obciążenie grozi upadkiem z dużej wysokości. W Polskich kopalniach bardzo rzadko spotyka się takie konstrukcje (najbardziej znane są w kopalni Augusta w Kamionkach), ale np. w kopalniach brytyjskich są bardzo częste.
Pamiętaj, że eksploracja wszelkich obiektów podziemnych (kopalnie, jaskinie) wiąże się z ogromnym obciążeniem psychicznym. Nawet doświadczeni górnicy i ratownicy górniczy odczuwają niepokój, przyspieszenie tętna i częstości oddechów. Świadomość zagrożeń, ba, poczucie ogromu skał nad głową u niektórych wzbudza paniczny strach. Jeśli już zdecydowałeś się na przeżycie takiej przygody, rób to z doświadczonymi eksploratorami. Wybierając się w takie miejsca w większej grupie musisz mieć pełne zaufanie do wszystkich uczestników. Nawet w niezbyt rozległych wyrobiskach, ale o skomplikowanym układzie, możesz stracić orientację i się zgubić. Bądź zawsze przygotowany na najgorszy scenariusz!Na koniec kilka żelaznych zasad:
- Nigdy nie wybieraj się pod ziemię bez kasku i dobrej latarki z zapasowym kompletem baterii. Uważam, że nie jest złym pomysłem mieć przy sobie także świeczkę i wodoodporne zapałki - jako rezerwowe źródło światła.
- Nigdy nie eksploruj takich obiektów sam!
- Zawsze na powierzchni musi pozostać choćby jeden uczestnik zdolny do podjęcia akcji ratunkowej i/lub wezwania pomocy!
- W miejscach szczególnie niebezpiecznych należy posuwać się w kilku/kilkunastometrowych odstępach.
- W razie jakiegokolwiek wypadku zawsze w pierwszej kolejności należy wezwać pomoc, dopiero później podejmować akcję ratowniczą (i to tylko w sytuacji, gdy masz odpowiednią wiedzę, sprzęt i kwalifikacje)!
- Jeżeli Twój partner nagle, bez widocznego powodu, stracił przytomność: natychmiast się wycofaj i wezwij pomoc! Nie próbuj śpieszyć mu na ratunek - prawdopodobnie sam zginiesz!
- Dla własnego bezpieczeństwa dowiedz się jak najwięcej o obiekcie, który zamierzasz eksplorować: jaki jest układ wyrobisk i jakie są w nim niebezpieczeństwa!
- Nigdy, pod żadnym pozorem, nie wchodź do wyrobisk kopalni węgla!
